{"id":426,"date":"2009-06-27T12:08:35","date_gmt":"2009-06-27T10:08:35","guid":{"rendered":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/?page_id=426"},"modified":"2009-06-27T12:08:35","modified_gmt":"2009-06-27T10:08:35","slug":"mostre-le-lenghe-minoritarie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/?page_id=426","title":{"rendered":"Mostr\u00e9 le lenghe minoritarie &#124; \u00abLa lenga a l\u2019\u00e9 l\u00eb strument \u00ebd la p\u00ebrson-a p\u00ebr costruisse chila istessa e an midem temp costr\u00f9e \u2018l mond\u00bb"},"content":{"rendered":"<figure style=\"width: 198px\" class=\"wp-caption alignleft\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" style=\"margin: 4px;\" title=\"\u00cbl professor Sobiela-Caanitz (a drita) con Milo Br\u00e9\" src=\"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/wp-content\/uploads\/2009\/sobiela brero.jpg\" alt=\"\u00cbl professor Sobiela-Caanitz (a drita) con Milo Br\u00e9\" width=\"198\" height=\"151\" \/><figcaption class=\"wp-caption-text\">\u00cbl professor Sobiela-Caanitz (a drita) con Milo Br\u00e9 a Pian\u00ebssa d\u00ebl 2001<\/figcaption><\/figure>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>(Test \u00ebd l\u2019ant\u00ebrvent d\u00ebl professor Guiu Sobiela-Caanitz al Seminari \u2018d Gioventura Piemont\u00e8isa a Pra Catinat, 2001)<\/em><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">I &#8211; Contrap\u00e8is a la mondialisassion<\/strong><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">La mondialisassion, ciam\u00e0 &#8220;globalisassion&#8221; dai merican, a l\u2019\u00e9 normala e fin-a inevit\u00e0bil, ma a l\u2019ha da manca d\u2019un contrap\u00e8is: la p\u00ebrson-a &#8220;mondialis\u00e0&#8221; a dev but\u00e9 le r\u00e8is p\u00ebr sentse a ca andoa ch\u2019a viv. \u00cbs contrap\u00e8is a lo dan le lenghe regionaj e minoritarie. C\u00f2 \u2018l torism a l\u2019\u00e9 sempe a l\u2019av\u00e0it \u00ebd l\u00f2n ch\u2019a l\u2019\u00e9 divers, dotamp\u00ec ancheuj ch\u2019as parla \u2018d ferie ative pien-e d\u2019aveniment colturaj. Bele na lenga p\u00f2ch conoss\u00f9a a peul esse n\u2019element d\u2019atrassion. Lol\u00ec a sar\u00e0 na sfida p\u00ebr ij professor \u00ebd piemont\u00e8is ch\u2019a devo d\u00e9 na risp\u00f2sta a tute le domande \u2018d p\u00ebrson-e ch\u2019a s\u2019anteresso p\u00ebr la lenga. Da costa mira i vorer\u00eca arcomand\u00e9 Piemont\u00e8is d\u2019ambl\u00e9 e an cost dzoratut \u00ebl sagg d\u00ebl prof. Bossong ch\u2019a dis ant na manera motobin ci\u00e0ira l\u00f2n ch\u2019as dev d\u00ec d\u00ebl piemont\u00e8is.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">La promossion dla lenga regional a giuta \u2018dc\u00f2 ij cit imigr\u00e0 a but\u00e9 le r\u00e8is. L\u2019imigrassion p\u00ebr tuta l\u2019Europa an cost deceni a l\u2019\u00e9 un problema \u2018d vita o \u2018d m\u00f2rt. La popolassion con \u00ebl benesse a cala, ma con la miseria ant \u00ebl ters mond a ch\u00ebrs. J\u2019imigr\u00e0 d\u2019ancheuj a son p\u00ec nen ij &#8220;n\u00e0poli&#8221;, a son le &#8220;faccette nere&#8221;, ij moro n\u00e8ir, a son j\u2019Al\u00ec e j\u2019Aisci\u00e0. Sensa \u2018d lor as peul nen vagn\u00e9 la bataja d\u00ebl piemont\u00e8is. Peui na lenga dita &#8220;cita&#8221; par\u00e8j d\u00ebl piemont\u00e8is, vis-a-d\u00ec na lenga p\u00f2ch conoss\u00f9a, mes \u00ebst\u00ebrm\u00e0, misteriosa, a f\u00e0 nasse na comunion fra coj ch\u2019a la parlo. Mi i na faso l\u2019esperiensa scasi minca \u2018n di p\u00ebrch\u00e8 i son l\u2019\u00f9nich \u00ebd la region ch\u2019a parla portugal\u00e8is sensa esse portugal\u00e8is; ij v\u00e0ire imigr\u00e0 portugal\u00e8is a son content \u00ebd pod\u00e8j parl\u00e9 soa lenga con mi, lenga mondiala s\u2019i pensoma al Brasil, ma lenga sconoss\u00f9a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">II &#8211; Valor \u00ebd la bilenghit\u00e0<\/strong><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">A l\u2019\u00e9 bin f\u00e9 d\u2019abitu\u00e9 ij cit a parl\u00e9 e cap\u00ec doe e fin-a tre lenghe. A venta mach rispet\u00e9 na r\u00e9gola d\u2019\u00f2r: na p\u00ebrson-a, na lenga. As peul ancamin\u00e9 prest, a tre agn (cfr. Renzo Tittone, <em>Bilingue a tre anni<\/em>, public\u00e0 ant j\u2019agn Sessanta).<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Ant ij Grison ladin i l\u2019oma na sc\u00f2la bilenga; a f\u00e0 passa sentsinquanta agn ch\u2019a fonsion-a. Ant la guida Baedecker d\u00ebl 1911, na guida alman-a public\u00e0 a Lipsia, a st\u00e0 scrit: <em>&#8220;Ij giovo ladin a amprendo l\u2019alman a sc\u00f2la, e a l\u2019\u00e9 p\u00ec bin f\u00e9 capije che cap\u00ec j\u00eb Sv\u00ecsser alman&#8221;<\/em>. L\u2019ann \u00ebscol\u00e0stich grison \u00ebd cola vira a andas\u00eca mach da ot\u00f3ber fin-a Pasqua, la prima e l\u2019ist\u00e0 ij cit a giutavo an campagna, l\u2019otogn e l\u2019invern a amprend\u00eco tra l\u2019\u00e0utr a parl\u00e9 e scrive bin l\u2019alman, antant ch\u2019ij cit alman a parlavo mach s\u00f2 dialet che j\u00eb sgnor \u00ebd Germania a cap\u00eco pa.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">La sc\u00f2la bilenga dle valade ladin-e grison-e ancheuj a l\u2019\u00e9 bilenga p\u00ebr tuti, c\u00f2 p\u00ebr j\u2019imigr\u00e0. Le valade ladin-e dolomitan-e ant \u00ebl Tir\u00f2l d\u00ebl sud (Provincia \u2018d Bolsan, V. Bad\u00eca e Gherd\u00ebina) a l\u2019\u00e9 fin-a trilenga: alman-a, ladin-a e italian-a &#8211; trilenga p\u00ebr tute le masn\u00e0.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">J\u2019avantagi dla bilenghit\u00e0 a son doi:<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">1) La ment a s\u2019abitua a pass\u00e9 da na lenga a n\u2019\u00e0utra, a s\u2019abitua a doi meud \u00ebd pens\u00e9 e la boca a doi meud \u00ebd prononsi\u00e9, a na variet\u00e0 p\u00ec granda \u2018d son. A l\u2019\u00e9 peui p\u00ec sempi d\u2019amprende d\u2019\u00e0utre lenghe.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">2) La sc\u00f2la bilenga a l\u2019\u00e9 na sc\u00f2la \u2018d toleransa. Ij cit a s\u2019abituo a la convivensa \u2018d doe sivilt\u00e0 diverse. Bruxelles, un-a dle capitaj dl\u2019Europa, a l\u2019\u00e9 na sit\u00e0 bilenga. T\u00e0ule stradaj, ufissi postaj, stassion \u00ebd metro (la stra \u2018d fer soterania), tut an doe lenghe, frans\u00e8is e fiamingh (n\u2019\u00e0utr n\u00f2m \u00ebd l\u2019oland\u00e8is). An general \u00ebl n\u00f2m fiamingh a l\u2019\u00e9 p\u00ec curt: <em>Boulevard du Jardin botanique = Kruidtuinlaan<\/em>. Ij fiamingh a l\u2019han dov\u00f9 tribul\u00e9 p\u00ebr vagn\u00e9 l\u2019ugualiansa. Sc\u00f2le ufissialment bilenghe, ma cole fiaminghe (la minoransa) a lo son an meud p\u00ec sistem\u00e0tich. A Bruxelles, chi ch\u2019a veul che s\u00f2 cit a con\u00f2ssa bin le doe lenghe a lo manda ant na sc\u00f2la fiaminga. Peui a Basilea (Sv\u00ecssera), ant le classe con v\u00e0ire masn\u00e0 imigr\u00e0, a s\u2019ancoragia la bilenghit\u00e0 \u2018d coj cit (p. es. alman-alban\u00e8is) p\u00ebr giuteje a integresse.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">J\u00eb stat ch\u2019arcon\u00f2sso la pluralit\u00e0 \u2018d soe lenghe a deurvo j\u2019euj dij giovo a le sivilt\u00e0 diverse. La Sv\u00ecssera alman-a a l\u2019ha av\u00f9 v\u00e0ire studios \u00ebd lenghe romanze, fin-a \u2018d coj ch\u2019a j\u2019han compar\u00e0 fra \u2018d lor, p\u00ebr esempi Wilhelm Meyer-L\u00fcbke (1861-1936): gram\u00e0tica compar\u00e0 e dissionari compar\u00e0 dle lenghe romanze e fin-a un sagg an sla posission lengh\u00ecstica d\u00ebl catalan. Un dij p\u00ec grand \u00ebstudios d\u00ebl rinassiment italian a l\u2019era Jacob Burckhardt \u00ebd Basilea (1818-1897). P\u00ebr l\u00f2n, e \u2018dc\u00f2 p\u00ebr d\u2019\u00e0utri motiv, a l\u2019era un delit contra la sivilt\u00e0 l\u00f2n ch\u2019a l\u2019han f\u00e0it j\u2019ali\u00e0 dla prima gu\u00e8ra mondial, e dzoratut la Fransa, provocanda p\u00ebr fanatism la fin \u00ebd l\u2019\u00c0ustria-Ongher\u00eca con \u00ebl &#8220;n\u00f2&#8221; \u2018d Clemenceau a le prop\u00f2ste \u2018d pas separ\u00e0 ant \u00ebl 1917 &#8211; chiel a sav\u00eca ch\u2019ij merican a rivavo e a l\u2019avr\u00eco cras\u00e0 j\u2019inimis, e a vol\u00eca pa riv\u00e9 a na pas \u00ebd compromess. Na contribussion \u00ebd l\u2019\u00c0ustria imperiala a la sivilt\u00e0 italian-a a l\u2019\u00e9 l\u00eb &#8220;sp\u00ecrit \u00ebd Trieste&#8221;. Un dij p\u00ec grand lenghista romanista a l\u2019era \u2018d Gorissia e a l\u2019av\u00eca f\u00e0it j\u00eb studi an Germania: Graziadio Isaia Ascoli (1829-1907), ch\u2019a 16 agn a l\u2019ha scriv\u00f9 n\u00eb studi comparativ fra romen e forlan, peui a l\u2019ha arconos s\u00f9 la p\u00ebrsonalit\u00e0 d\u00ebl ladin e dzoratut a l\u2019ha scriv\u00f9 ci\u00e0ir e bin, ant un travaj antitol\u00e0 <em>&#8220;L\u2019Italia dialettale&#8221;<\/em>, che \u2018l piemont\u00e8is a f\u00e0 nen part d\u00ebl sistema lengh\u00ecstich \u00ebd l\u2019italian. Chi ch\u2019a veul cap\u00ec col \u00ebsp\u00ecrit &#8220;mitteleuropengh&#8221; a dev lese <em>&#8220;Esilio&#8221;<\/em> d\u2019Enzo B\u00e8ttiza (ed. Mondadori), ansima a soa infansia a Split (Sp\u00e0lato) an Dalmassia, e \u2018dc\u00f2 j\u2019euvre d\u00ebl triestin Claudio Magris, cola an sla literatura austr\u00ecaca e s\u00f2 &#8220;Danubio&#8221;.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">B\u00e8ttiza a l\u2019ha amprend\u00f9 a fond \u00ebl russe p\u00ebrch\u00e8 da cit a l\u2019era bilengh (italian e slav). Aut\u00ebrtant p\u00ebr un cit \u00ebsloven \u00ebd Trieste o Gorissia ch\u2019a frequenta na sc\u00f2la bilenga a sar\u00e0 peui bin f\u00e9 d\u2019amprende n\u2019\u00e0utra lenga slava. Un Tirol\u00e8is d\u00ebl sud ch\u2019a s\u00e0 alman e italian a peul d\u00f2p amprende sensa gran pen-a l\u2019ingl\u00e8is o n\u2019\u00e0utra lenga germ\u00e0nica. A l\u2019\u00e9 \u2018dc\u00f2 p\u00ebr l\u00f2n ch\u2019as dovr\u00eca nen lass\u00e9 meuire l\u2019alman an coi dontr\u00e8 pais d\u00ebl Piemont e d\u2019\u00e0utre region alpin-e, dzoratut \u00ebl Trentin, ant\u00e9 ch\u2019a-i \u00e9 cheidun ch\u2019a lo parla ancora, e \u2018l croat, lenga slava, an coi pais \u00ebd la provincia \u2018d Campobasso ant\u00e9 a viv ancora: Acquaviva Collecroce, Montemitro e S. Felice del Molise.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Tutun, a dev esse ci\u00e0ir ch\u2019a-i \u00e9 na bon-a bilenghit\u00e0 e \u2018dc\u00f2 una grama. La bon-a a l\u2019\u00e9 cola ch\u2019a f\u00e0 and\u00e9 anans la lenga regional, vis-a-d\u00ec cola lenga ch\u2019a l\u2019ha soa r\u00e8is ant la region. Ma a-i \u00e9 \u2018dc\u00f2 na bilenghit\u00e0 danosa p\u00ebr la lenga ch\u2019a ventr\u00eca tu\u00e9 p\u00ebrch\u00e8 l\u00eb stat sentral a f\u00e0 \u2018d tut p\u00ebr f\u00e9 avans\u00e9 soa lenga a sp\u00e8ise \u2018d cola dla minoransa. N\u2019esempi a l\u2019\u00e9 la Spagna. As capiss che la bilenghit\u00e0 ufissiala, d\u00f2p deceni \u2018d ditatura, a l\u2019ha mn\u00e0 a \u2018d progress p\u00ebr \u00ebl basch e \u2018l catalan. Ma a l\u2019ha \u2018dc\u00f2 oblig\u00e0 cole region aut\u00f2nome ch\u2019a l\u2019han na lenga soa a mostr\u00e9 l\u00eb spagneul mej \u00ebd l\u00f2n ch\u2019a fas\u00eca la ditatura. La Costitussion \u00ebspagneula d\u2019ancheuj (art. 3) a dis: <em>&#8220;L\u00eb spagneul a l\u2019\u00e9 la lenga ufissiala dl\u00eb stat. Tuti j\u00eb spagneuj a son oblig\u00e0 \u2018d con\u00f2sslo&#8221;<\/em>. Cole region a son oblig\u00e0 \u2018d consacr\u00e9 na gr\u00f2ssa part \u00ebd l\u2019istrussion a sc\u00f2la a la lenga spagneula. L\u00eb spagneul a l\u2019ha gi\u00e0 l\u2019avantagi \u2018d soa posission \u00ebd lenga mondial, un-a dle lenghe ufissiaj \u00ebd le Nassion un\u00ece. La bilenghit\u00e0 catalan-a a l\u2019\u00e9 nen sim\u00e9trica.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">III &#8211; La lenga a l\u2019\u00e9 la ment ch\u2019a rangia \u2018l mond<\/strong><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Wilhelm von Humboldt (1767-1835), nass\u00f9 a Potsdam, m\u00f2rt davzin a Berlin, diplomat: ant \u00ebl 1813 a l\u2019ha p\u00ebrsuad\u00f9 l\u2019\u00c0ustria \u2018d f\u00e9 gu\u00e8ra a Napoleon vit\u00f2ria \u2018d Lipsia. As dev nen m\u00ebs-c\u00e9 Wilhelm von Humboldt con s\u00f2 frel Alexander, col ge\u00f2graf ch\u2019a l\u2019ha esplor\u00e0 la M\u00e9rica d\u00ebl sud e a l\u2019ha studiaje na corent mar\u00ectima. Donca \u00ebl lenghista Wilhelm von Humboldt a l\u2019ha dit: <em>&#8220;La lenga a l\u2019\u00e9 vreman un mond che la ment uman-a, mers\u00ec al travaj interior \u00ebd soa energ\u00eca, a dev but\u00e9 fra chila istessa e le c\u00f2se&#8221;.<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">D\u00ebl 1799 Wilhelm von Humboldt a l\u2019ha d\u00ebscurv\u00ec na lenga motoben diversa da cole ch\u2019a conoss\u00eca, a l\u2019ha d\u00ebscurv\u00ec \u2018l basch. L\u2019ann d\u00f2p a scriv\u00eca: <em>&#8220;La lenga a l\u2019\u00e9 l\u00eb strument \u00ebd la p\u00ebrson-a p\u00ebr costruisse chila istessa e an midem temp costr\u00f9e \u2018l mond&#8221;<\/em>. P\u00ec tard: <em>&#8220;L\u2019opinion p\u00ec antrega<\/em> (st\u00f9pida) a<em>n sla lenga a l\u2019\u00e9 \u2018d ch\u00ebrde ch\u2019a sia mach un mojen \u2018d fesse cap\u00ec&#8221;<\/em>. La par\u00f2la ch\u2019a conta ambeless\u00ec a l\u2019\u00e9 &#8220;mach&#8221;: la lenga a l\u2019\u00e9 ci\u00e0ir ch\u2019a l\u2019\u00e9 un mojen \u2018d fesse cap\u00ec, ma a l\u2019\u00e9 \u2018dc\u00f2 v\u00e0ire \u2018d p\u00ec, a l\u2019\u00e9 la ment ch\u2019a rangia \u2018l mond. Ant l\u00eb scond cap\u00ectol d\u00ebl prim l\u00ecber \u00ebd la Bibia i lesoma: <em>&#8220;Nosgnor con la t\u00e8ra a l\u2019ha form\u00e0 tute le belve e tuti j\u2019osej d\u00ebl cel, peui a l\u2019ha mnaje a l\u2019\u00f2m p\u00ebr v\u00ebdde coma chiel a l\u2019avr\u00eca ciamaje; minca na belva e minca n\u2019osel a dov\u00eca ciamesse con \u00ebl n\u00f2m che Adam a l\u2019avr\u00eca daje. E chiel a l\u2019ha but\u00e0 \u2018d n\u00f2m ansima a tut \u00ebl bestiam, a tute le belve, a tuti j\u2019osej d\u00ebl cel&#8221;<\/em> (G\u00e9nesi, 2, 19-20). La lenga a l\u2019\u00e9 \u2018n meud \u00ebd rang\u00e9 \u2018l mond. Doi esempi: \u00ebl g\u00e9ner dij n\u00f2m, ij di dla sman-a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">1) \u00cbl g\u00e9ner dij n\u00f2m: La gram\u00e0tica \u2018d Br\u00e9, comparanda piemont\u00e8is e italian, a d\u00e0 n\u2019elench \u00ebd n\u00f2m ch\u2019a son mascolin ant na lenga e feminin ant l\u2019\u00e0utra. Ch\u00e8ich esempi: \u00ebl causs\u00e8t \/<em> la calza<\/em>, \u00ebl cotin \/ <em>la sottana<\/em>, \u00ebl cop \/ <em>la tegola<\/em>, \u00ebl moro \/ <em>la faccia<\/em>, \u00ebl portugal \/ <em>l\u2019arancia<\/em>, \u00ebl pruss \/ <em>la pera<\/em>, \u00ebl pom \/ <em>la mela<\/em>, le braje \/ <em>i calzoni<\/em>, la cavagna \/ <em>il cesto<\/em>, la fior \/<em> il fiore<\/em>, la giassa \/ <em>il ghiaccio<\/em>, la miola \/<em> il midollo<\/em>, la p\u00e0uta \/ <em>il fango<\/em>, la sal \/ <em>il sale<\/em>, la seugn \/ <em>il sonno<\/em>, l\u2019uja \/<em> l\u2019ago<\/em>.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Adess i vor\u00ebr\u00eca esamin\u00e9 ch\u00e8ich n\u00f2m an diverse lenghe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">&#8211; La fi\u00f2ca: feminin-a ant le lenghe romanze. Element matern, protetor, ch\u2019a anlupa. Alman <em>der Schnee<\/em>, masculin, a l\u2019\u00e9 p\u00ec nen matern.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">&#8211; La nebia: c\u00f2 chila a l\u2019\u00e9 materna an \u00ebscasi tute le lenghe romanze. An portugal\u00e8is <em>a nevoeira<\/em> a l\u2019ha d\u00e0it \u00e0ndit a la conta d\u00ebl r\u00e8 Bastian, spar\u00ec l\u2019ann 1578 ant na bataja, che scond la conta a dev torn\u00e9 a caval surtind da la nebia. Costa an piemont\u00e8is s\u2019a ven grama a l\u2019\u00e9 masculin-a: &#8220;\u00ebl nebion&#8221;. An frans\u00e8is e alman a l\u2019\u00e9 sempe masculin-a; <em>le brouillard<\/em>: film an sij camp \u00ebd la m\u00f2rt <em>&#8220;Nuit et brouillard&#8221;<\/em> a va bin an alman <em>Nacht und Nebel<\/em>, ma an piemont\u00e8is <em>Neuit e nebia<\/em> a vnir\u00eco nen le mideme associassion.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">&#8211; La m\u00f2rt an n\u00f2stre lenghe romanze a l\u2019\u00e9 na fomna, ma an alman <em>der Tod<\/em> a l\u2019\u00e9 n\u2019\u00f2m.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">&#8211; L\u2019erbo e scasi tuti ij n\u00f2m d\u2019erbo a son masculin an piemont\u00e8is e scasi tute le lenghe romanze. Doe ecession an piemont\u00e8is a son <em>la rol<\/em> e <em>la verna<\/em>; cost\u2019\u00f9ltima, n\u00f2m feminin ch\u2019a ven da la lenga s\u00e8ltica, as treuva \u2018dc\u00f2 an catalan, ma masculin: <em>el vern<\/em>. A V\u00ebrs\u00e8j la verna a l\u2019ha n\u2019\u00e0utr n\u00f2m, as ciama <em>\u00e0una<\/em>, dal latin <em>alnus<\/em>, ma \u2018dc\u00f2 \u00e0una a l\u2019\u00e9 feminin-a. El portugal\u00e8is, n\u2019\u00e0utra ecession, a buta al feminin <em>a \u00e1rvore<\/em> (l\u2019erbo) e ch\u00e8ich n\u00f2m d\u2019erbo frut\u00ecfer: <em>a pereira, a figueira, a oliveira, a nogueira, a cerejeira.<\/em> Ant \u00ebl ladin dij Grison j\u2019erbo a son masculin, ma cheidun al plural a ven feminin: la verna as ciama <em>l\u2019ogn<\/em>, ma le verne = <em>l\u2019ogna<\/em>.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">J\u2019erbo an latin a son feminin e popol\u00e0 da \u2018d divinit\u00e0 feminin-e, le ninfe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">&#8211; P\u00ebr mi ch\u2019i son catalan a l\u2019\u00e9 natural che cola b\u00ecbita bianca che la mare a d\u00e0 a s\u00f2 fieul a l\u2019\u00e9 feminin-a: <em>la llet<\/em>, spagneul <em>la leche<\/em>, alman <em>die Milch<\/em>. Ambeless\u00ec i faso na cita osservassion lengh\u00ecstica: cost <em>Milch<\/em> alman, ingl\u00e8is <em>milk<\/em>, ant le lenghe slave <em>mleko<\/em>, a l\u2019\u00e9 parent d\u00ebl latin <em>mulgere<\/em> ch\u2019a l\u2019ha d\u00e0it an piemont\u00e8is <em>monze<\/em>. Ma an piemont\u00e8is, ladin, italian, frans\u00e8is, portugal\u00e8is, romen, \u00ebl l\u00e0it a l\u2019\u00e9 masculin: <em>\u00ebl l\u00e0it, il latg, il latte, le lait, o leite, laptul.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">L\u2019amor a l\u2019\u00e9-lo masculin o feminin? Ant le lenghe romanze an general a l\u2019\u00e9 masculin, ma an ladin feminin. El frans\u00e8is <em>amour<\/em> a l\u2019\u00e9 nen genit, d\u00ebsn\u00f2 a sar\u00eca <em>ameur<\/em>, ma a ven dal provensal o lenga d\u2019\u00f2ch, cola dij trovador, e an frans\u00e8is medieval a l\u2019era feminin. Ant l\u2019alman d\u2019ancheuj <em>Liebe<\/em> a l\u2019\u00e9 feminin; an alman medieval as dis\u00eca <em>Minne<\/em>, \u00ebdc\u00f2 na par\u00f2la feminin-a; ij <em>Minnes\u00e4nger<\/em> a j\u2019ero ij trovador. An oland\u00e8is\/fiamingh as dis ancora <em>Minne<\/em>; <em>Lieve<\/em> a l\u2019\u00e9 \u2018n n\u00f2m \u00ebd fija.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">2) Ij di dla sman-a: ancheuj a l\u2019\u00e9 saba. Saba a ven da l\u2019ebr\u00e0ich <em>sciabat<\/em> ch\u2019a l\u2019\u00e9 \u2018l n\u00f2m \u00ebd l\u2019\u00f9ltim dij set di dla sman-a e ch\u2019a l\u2019era \u2018dc\u00f2 un di d\u2019arp\u00f2s comand\u00e0 d\u00f2p ij ses di \u2018d travaj. La Cesa a l\u2019ha mantn\u00f9 \u2018l comand: ses di \u2018d travaj, un di d\u2019arp\u00f2s, ma cost a l\u2019ha fissalo \u2018l prim di nop\u00e0 dl\u2019\u00f9ltim: <em>dies dominicus<\/em> \/ <em>dominica<\/em>. La lenga ch\u2019a l\u2019ha mantnulo mej a l\u2019\u00e9 \u2018l portugal\u00e8is: <em>segunda-feira, ter\u00e7a-feira, quarta-feira, quinta-feira, sexta-feira<\/em>. Ma an n\u00f2stra societ\u00e0 mondialisada \u00ebl prim di dla sman-a a l\u2019\u00e9 \u2018l l\u00f9n-es. Problema a l\u2019areop\u00f2rt.<\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">J\u2019\u00e0utre lenghe romanze an general a l\u2019han \u00ebd n\u00f2m \u00ebd divinit\u00e0 pagan-e ai di dla sman-a. Coj piemont\u00e8is a smijo a coj spagneuj <em>(lunes, martes, mi\u00e9rcoles, jueves, viernes)<\/em> e romen <em>(luni, marti, miercuri, joi, vineri)<\/em>. D\u00ebsn\u00f2 as taca la s\u00eclaba di, ch\u2019a sia prefiss com an catalan <em>(dilluns, dimarts, dimecres, dijous, divendres)<\/em> o sufiss com an italian. A l\u2019\u00e9 dr\u00f2lo che l\u2019ingl\u00e8is e l\u2019oland\u00e8is a dan \u00ebl n\u00f2m \u00ebd divinit\u00e0 germ\u00e0niche ai di da l\u00f9n-es a v\u00ebnner e \u2018l n\u00f2m \u00ebd na divinit\u00e0 latin-a, <em>Saturnus<\/em>, al saba: <em>Saturday, Zaterdag.<\/em> Ancora p\u00ec dr\u00f2lo \u00ebl n\u00f2m d\u00ebl saba an island\u00e8is, lenga germ\u00e0nica parl\u00e0 da mach 260.000 p\u00ebrson-e: <em>laugardagur, dagur<\/em> a l\u2019\u00e9 \u2018l di e <em>laug<\/em> a veul d\u00ec bagn, sorgiss termal (parent d\u00ebl latin <em>lavare<\/em>); \u00ebl saba a l\u2019\u00e9 \u2018l di ch\u2019as pija \u2018l bagn e \u2018dc\u00f2 forsa d\u2019ador\u00e9 le sorgiss termaj \u00ebd col\u2019\u00ecsola volc\u00e0nica.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">IV &#8211; Ciusa: vagn\u00e9 d\u00eb sfere d\u2019usagi neuve<\/strong><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Mi i vivo an t\u00e8ra ladin-a, an mes ai retoladin, i scrivo an soa lenga, i con\u00f2sso ij s\u00f2 inteletuaj, soa leteratura, soe f\u00f2rse, soe debl\u00ebsse. Un-a dle f\u00f2rse dij retoladin a l\u2019\u00e9 ch\u2019a l\u2019han \u00ebd bon ambassador, vis-a-d\u00ec \u2018d p\u00ebrson-e ch\u2019a san d\u00ebsvij\u00e9 l\u2019anteresse dj\u2019\u00e0utri sv\u00ecsser e \u2018dc\u00f2 d\u00ebl p\u00f9blich europengh p\u00ebr le bl\u00ebsse dle valade ladin-e e la rich\u00ebssa dla sivilt\u00e0 ladin-a. Un \u00ebd coj ambassador a l\u2019\u00e9 l\u00eb scritor Iso Camartin, nass\u00f9 l\u2019ann 1944, scritor ladin ma ch\u2019a scriv scasi mach an alman, p\u00ebr \u00ebl p\u00f9blich \u00ebd lenga alman-a, e ch\u2019a travaja p\u00ebr la television \u00ebsv\u00ecssera. Camartin ant l\u201985 a l\u2019ha public\u00e0 da la ca Artemis (Zurich e M\u00fcnchen) un sagg antitol\u00e0 <em>Nichts als Worte?<\/em> <em>Ein Pl\u00e4doyer f\u00fcr Kleinsprachen<\/em> (&#8220;Mach par\u00f2le? Apolog\u00eca dle lenghe cite&#8221;); a-i na j\u2019\u00e9 na tradussion frans\u00e8isa: <em>Rien que des mots?,<\/em> public\u00e0 an \u00cbsv\u00ecssera. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">L\u2019idea sentrala d\u00ebl sagg a l\u2019\u00e9 che se na lenga a meuir, a meuiro nen mach \u00ebd par\u00f2le, a meuir na sivilt\u00e0. A la p. 29 dl\u2019original, pp. 23-24 \u00ebd l\u2019ed. frans\u00e8isa: <em>&#8220;\u00cbl destin \u00ebd le lenghe minoritarie ant j\u2019\u00f9ltim deceni a dimostra, con n\u2019evidensa ch\u2019a f\u00e0 vreman por, ch\u2019ij m\u00e8mber \u00ebd na minoransa lengh\u00ecstica a ant\u00eccipo \u2018l tramont \u00ebd soa lenga s\u2019a pretendo p\u00ec nen che costa a resta amportanta an tute le sfere dla vita. Chi ch\u2019a parla na lenga minoritaria e a aceta che costa a serva mach ant \u00ebd situassion particolar, chiel a strenz soa lenga an sla broa dla vita. Fin-a na lenga storicament limit\u00e0 a na region a dev nen rest\u00e9 strenz\u00f9a ant le sfere tradissionaj d\u2019usagi, ansi, s\u00f2 orisont a s\u00eb sp\u00f2sta se coj ch\u2019a la parlo a-j veulo bin&#8221;.<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Lol\u00ec a l\u2019\u00e9 la ciav \u00ebd tut. Sant Agustin an s\u00f2 Coment a la prima litra \u2018d San Gioann (7, 8): <em>&#8220;Dilige e quod vis fac&#8221;<\/em> (Ama e f\u00e0 l\u00f2n ch\u2019it veule). S\u2019as veul bin a na lenga, as guarda \u2018d parlela e d\u00eb scrivla \u2018l p\u00ec ch\u2019as peul. A l\u2019\u00e9 nen pro \u2018d sav\u00e8j la lenga, a l\u2019\u00e9 nen pro d\u00eb scrivla bin, a venta s\u00e8rv\u00ebsne, a venta vagneje d\u00eb sfere d\u2019usagi neuve an tute le circostanse dla vita. Lol\u00ec a l\u2019\u00e9 na bataja \u2018d minca \u2018n di, ma \u2018l piemont\u00e8is a l\u2019ha tuti ij pap\u00e9 an r\u00e9gola, minca \u2018n di as peul vagnesse na cita bataja, e peui, a la fin dij cont, as v\u00ebd \u00ebl teren vagn\u00e0 e a ven ci\u00e0ir ch\u2019a val\u00eca la pen-a. Mers\u00ec.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Guiu Sobiela-Caanitz<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\"><\/em><br \/>\n<em><span style=\"font-size: 13px; line-height: 19px;\">Bibl.: Guiu Sobiela-Caanitz, La p\u00ebrsonalit\u00e0 dla lenga piemont\u00e8isa, gav\u00e0 da j\u2019At d\u00ebl 3s R\u00ebscontr ant\u00ebrnassional d\u00eb studi an sla lenga e la literatura piemont\u00e8isa, Alba, 10-11 magg 1986, pp. 19-29, Famija Alb\u00e8isa.<\/span><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(Test \u00ebd l\u2019ant\u00ebrvent d\u00ebl professor Guiu Sobiela-Caanitz al Seminari \u2018d Gioventura Piemont\u00e8isa a Pra Catinat, 2001) \u00a0 I &#8211; Contrap\u00e8is a la mondialisassion La mondialisassion, ciam\u00e0 &hellip;<\/p>\n<p class=\"read-more\"> <a class=\"\" href=\"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/?page_id=426\"> <span class=\"screen-reader-text\">Mostr\u00e9 le lenghe minoritarie &#124; \u00abLa lenga a l\u2019\u00e9 l\u00eb strument \u00ebd la p\u00ebrson-a p\u00ebr costruisse chila istessa e an midem temp costr\u00f9e \u2018l mond\u00bb<\/span> Leggi tutto \u00bb<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":20,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-426","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/426","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=426"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/426\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.gioventurapiemonteisa.net\/2020\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=426"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}