Përchè «lenga piemontèisa»?
Perchè “lenga piemontèisa”? Ël piemontèis a sarìa pa un dialet ëd l’italian? Coj ch’a l’han parlà prima ‘d mi a l’han dàit vàire bon-e rason ëd pensé che ‘l piemontèis a l’é na lenga.
I vorërìa sité doi àutri autor ch’a mostro ciàir e net che ‘l piemontèis a peul pa esse ‘n dialet ëd l’italian:
- El gran lenghista alman Lausberg a l’ha scrivù n’euvra fondamental an sle parlade romanze: Romanische Sprachwissenschaft, tersa edission dël 1969. A-i divid ël teritòri dle lenghe romanze an tre part:
2. la Romània ‘d levant: Italia central e meridional. Còrsica e Romenìa, con la Moldavia e ij cit grup romen dij Balcan;
3. la Sardegna.
Serv-se ‘d na lenga an minca n’ocasion a veul dì publiché an tuti ij camp, cò ‘d tradussion. La lenga catalan-a d’ancheuj a l’é un tèit dë dzora ai dialet catalan dij Pireneo, ëd Barslon-a, dël Pais Valensian, dj’Ìsole Baleàriche e dla sità d’Alghero/L’Alguer an Sardegna.
Ij dissionari ‘d Bré e ‘d Gribàud (Ël Neuv Gribàud) a I’han vàire mérit. Un ch’a l’é ancora mai stàit mensionà a l’é ch’a ten-o cont ëd le varietà regionaj dël Piemontèis, dzoratut ëd la diversità dël vocabolari. A l’é disse che la basi dla lenga piemontèisa a l’é ‘l turinèis. As capiss che Turin a l’era capital fin l’ann 1865 e ch’a l’é restà la sità pì amportanta dël Piemont; a l’é për lòn che la lenga piemontèisa d’ancheuj a l’é an granda part turinèisa. Tutun, ij dissionari ‘d Bré e ‘d Gribàud a deuvro ‘dcò le forme dël piemontèis ëd levant. Un monfrin, s’a l’ha pì car, a peul ëscrive “pianze” nopà ‘d “pioré”, “binej” nopà ‘d “bësson”, “scossal” nopà ‘d “faudal”, “lacc” nopà ‘d “làit”, e vìa fòrt.
Dël rest, ël grand poeta Pinin Pacòt a l’era monfrin ëd Castél d’Anon.
N’àutr avantagi dël Neuv Gribàud a l’é ‘l cit dissionari ‘d toponomàstica a la fin dël volum: ël bilenghism a dëv valèj ëdcò për ij nòm dij pais e dle sità.
I vorërìa ancora arcordé ch’ij confin ëd la Region Piemont a son artifissiaj e a son nen daspërtut coj dël piemontèis. Da na mira lenghìstica, a son piemontèis un tòch ëd Lomlin-a, ant la provincia ‘d Pavìa, e dzoratut j’àute valade dle doe Bórmie ant la provincia ‘d Saon-a. Comsëssìa, ij confin dël piemontèis a son nen ëd righe, ma pitòst ëd fasse ‘d tranzission.
Travajé për la lenga piemontèisa a veul dì travajé për ël Piemont e ‘dcò per le region avzin-e. Liguria e Lombardìa, ch’a son ëdcò lor a l’arserca ‘d soe rèis, e a la fin dij cont travajé për l’Europa ch’a l’ha da manca ‘d patrie naturaj. Ël grand poeta provensal Mistral a disìa: Quau ten sa lengo, ten la clau / que di cadeno lou deliéuro. Chi ch’a l’ha soa lenga, a l’ha la ciav / che da le caden-e a lo delivra.
Guiu Sobiela-Caanitz (zà Mèmber dël Comità Sientìfich ëd la Consulta për la Lenga Piemontèisa), a nass dël 1935 ant ij Pireneo catalan (sota la Fransa dal 1659). A l’é mnù a sté an Ësvìssera ant ël 1959 për nen fé la guèra d’Algerìa. Laureà an bele létere dl’Università’ d Salzburg (Àustria) con na tesi an sla lenga piemontèisa.
A parla e a scriv I’alman, l’inglèis e scasi tute le lenghe romanze. A viv ant ij Grison, anté a l’é stàit esaminator ëd la maturità svìssera për l’italian e ‘l retoladin. Autor ëd vàire publicassion an sle lenghe “tajà” o mnassà d’Europa. Mèmber dël Consej editorial ëd l’arvista antërnassional Europa Ethnica. A scriv an sël cotidian dij Grison La Quotidiana.
- La prima marca d’identità dij Piemontèis.
- Ël prim bin coltural ëd Piemont
- La lenga nassional dël pòpol piemontèis, arconossùa dal Consej ëd l’Europa, da l’UNESCO, da la Region Piemont (dal 1990 al 2010) e da pì che dosent Comun-e piemontèise; da la mira sentìfica a l’é arconossù lenga autònoma da jë specialista pì autorèivoj e avosà dla Romanìstica (ma… anmach ant j’università nen italian-e!)
- Na lenga che ‘d costuma a parlo an 2 milion ëd përson-e mach an sël teritòri dla Region Piemont; d’àutri 1.140.000 a la capisso (sors: IRES Piemonte/Università ‘d Turin, 2007): la prima lenga d’Europa ch’a l’é ancor nen ufissial e gnanca semi-ufissial ant un regim ëd bilinguism (com an Catalunya, ant ij Grison, an Valdosta…).
- Na koiné dzordialetal (lenga regional comun-a) e nen ël dialet ëd na sità, che a capisso an su tut ël teritòri dla Region Piemont, anté che sovens a conviv con ëd variant locaj e con d’àutre lenghe stòriche, butandse aranda ‘d coste sensa sostituije.
- Na lenga ch’a l’ha na régola comun-a për lë scrive, ch’a armonta a la prima codificassion dël 1783 fondà ansima ‘d prinsipi testimonià fin-a da l’Età ‘d Mes.
- Na lenga ch’a l’ha ‘d monument ëscrit bin antich, a parte da na singolar cujìa d’omelìe an volgar – ij Sermon Subalpin - dla fin dël sécol XII. A l’ha esprimù na grandiosa literatura ch’as fà armarché për esse bondosa e vajanta, ch’a l’ha anteressà tuti ij géner e che ant l’ùltim sécol a l’é butasse an vista për soa produssion ëd pròsa crìtica e sentìfica.
- Na lenga ch’a blaga con vàire gramàtiche e dissionari. La gramàtica normativa la pì amportanta, e ch’a codìfica la grafìa tradissional ch’as dòvra ancheuj, a l’é la “Gramàtica piemontèisa” ‘d Camillo Brero (1969), an Piemont un best-seller bel e bon, publicà an pì che n’edission e ‘dcò virà an italian. Dcò dë stùdi sentìfich a-i na j’é ‘n bon nùmer, bele redigiù an piemontèis, ch’a trato dla lenga coma dij sò dialet.
- Na lenga dont ij caràter linguìstich as presento diferent da l’italian an manera evidenta, e coj ëd j’àutre region, fòra-via ‘d na part ëd cole vzin-e, a son pa al cas a capilo nì parlà nì për ëscrit. Le smijanse co’l fransèis e ‘l provensal a son eclatante. Da la mira stòrica ël piemontèis a l’é la lenga parlà ‘d na nassion (Gianrens P. Clivio, 1999*).
* Gianrenzo P. Clivio, Ph.D. (1942-2006), Professor ordinari ‘d Linguìstica italian-a Università ‘d Toronto.
•► Quanti parlano il piemontese?
Ël Piemontèis (còdes ISO 639-3 pms) a l’é na lenga neolatin-a ossidental.
Ij sò caràter tipològich a na fan un parlé tut a fàit autònom da l’italian, pì davzin a l’ossitan (provensal), al fransèis, al francoprovensal, al catalan.
Ël piemontèis a l’é diferent da l’italian sota l’aspet fonològich, morfològich, sintàtich, e a riva da la tradission lessical për la pì part forostera a la lenga ‘d Dante.
Tuti j’ëstudios ij pì amportanta l’han gnun-e tëmme d’arconòsse che ‘l piemontèis a l’é na lenga indipendenta da l’italian e dai sò dialet.
Ël piemontèis a l’é la lenga ‘d Piemont. An chèiche comba ossidental as parla aranda a l’ossitan-provensal e al francoprovensal.
Coma lenga piemontèisa a s’antend ël lengage surtì fòra anver la mità dël Sessent an sla base dij parlé dël Piemont ossidental, e spantiasse ampressa an tan che lenga comun-a; almanch coma lenga dl’armeja as parlava (e as parla ancor) bele an Valdosta, rivand fin-a a fé brecia an Savòja e a Nissa.
Ël prim document literari ch’a l’é rivane (ij Sermon Subalpin) a armonta al sécol XII.
A ancaminé da la fin dël Sessent ël piemontèis a ven a esse ‘l mojen d’espression ëd na produssion eclatanta che ant ël sécol XVIII a conòss soa età d’òr.
La prima gramàtica a l’é dël 1783; le régole ch’a descriv a son dovrà ancor ancheuj, con pòche variassion.
La literatura piemontèisa a l’é bondosa e a l’é esprimusse an tuti ij géner: a-i é na pròsa piemontèisa pa mach crìtica e giornalìstica, ma bele sentìfica, da già che vàire studios a l’han dovrà e a dòvro sa lenga për comuniché j’arzultà ‘d soe arserche.
Ël piemontèis a l’é arconossù lenga minoritaria degna ‘d tùa da vàire organisassion antërnassionaj. La lej aprovà dal Parlament italian (n. 482/99) a l’ha tutun arfudalo e discriminalo për ëd rason mach poìitiche.
Ai 15 dë dzèmber dël 1999 ël Consej Regional dël Piemont a l’ha votà concòrdi un document (O.d.D. 1118) ch’a arconòss a la lenga piemontèisa lë status ëd “Lenga regional dël Piemont”.
Da antlora le propòste ‘d lej për l’arconossiment ëd la lenga piemontèisa a ven-o gnanca portà an dëscussion; ël Govern italian, nopà, a l’é oponusse a na lej neuva dla Region Piemont e ij giùdes ëd la Corte costituzionale italian-a (2010) a l’han sentensià nen mach che, a sò avis, ël piemontèis a mérita gnun-a tùa, ma a l’han fin-a arfortì che gnanca la Region Piemont midema a l’ha gnun drit d’arconòsse d’àutre lenghe minoritarie ch’as parlèisso ansima a sò teritòri.
Comben ch’a sia vnùa fòra an manera ciàira la gròssa amportansa social ëd la lenga piemontèisa (mach ant la Region Piemont a la parlo an 2 milion), costa a l’é bele adess an bela sostansa lassà fòra da la scòla e dëspresià dai mojen d’anformassion, ch’a tiro sèmper a diminuine l’amportansa. Un moviment piemonteisista na vira pì nombros e pront a l’é nopà angagià për rivé a ‘n bilinguism complet an sl’esempe dla Catalogna e dël Südtirol.
“Risultano due aree compatte che contrastano: l’una che comprende quasi tutta l’Italia (Lombardia e Liguria incluse) ed anche l’arco alpino (Grigioni, Friuli), e l’altra di cui fanno parte piemontese, francese, occitano, catalano, spagnolo, portoghese, cioè un grande blocco romanzo occidentale. (…) il Piemonte, insieme con una frangia occidentale del ligure, forma un’area compatta con la Francia e la penisola iberica. (…) Il Piemontese, più che nessun’altra lingua regionale d’Italia, presenta delle innovazioni che lo staccano dal resto della compagine italiana e, nel contempo, lo saldano al blocco occidentale”.
Prof. Helmut Lüdtke, Universität Kiel
“It should be observed in passing that, vis-à-vis Italian and French Piedmontese must be considered a separate language”.
Prof. Gianrenzo P. Clivio, Harvard University
“Piedmontese is from every linguistic point of view a language, distinct from Italian on the one hand and French on the other, with a long tradition of writing and grammatical study”.
Prof. Einar Haugen, Harvard University
“Non c’è dunque nessun dubbio che il piemontese, come il lombardo e il ligure, sia tipologicamente ben differente dall’italiano e che si avvicini di più al francese sotto molti aspetti. In termini esclusivamente linguistici è inconte-stabilmente una lingua a parte, una “lingua per distanza” rispetto all’italiano e per niente un “dialetto”. Questo punto di vista è largamente diffuso tra gli specialisti. (…) Il criterio della distanza strutturale separa il piemontese dall’italiano ben più chiaramente che, ad esempio, il portoghese dallo spagnolo”.
Prof. Georg Bossong, Università ‘d Zürich
“Il piemontese è sorto dalle lente e progressive trasformazioni del latino nel Ponente del bacino del Po. La peculiarità di quell’evoluzione proviene dalle influenze congiunte di due aree celtiche: quella cisalpina, e specie in essa la parte traspadana, tra Benaco e Dora Baitea, e quella transalpina, massime il triangolo Avenches-Treviri-Autun. Da quest’ultima città con la prestigiosa scuoia di retorica si andò diffondendo una forma pregiata di latino in bocca gallica: tale irradiazione per le strade del Grande e dei Piccolo San Bernardo raggiungeva il bacino padano ove rafforzava il sostrato celtico della Sesia e di Mediolanum. la metropoli sempre più fiorente dell’intera Italia settentrionale. Nel tardo terzo secolo, tra Milano e Treviri. due delle quattro capitali imperiali, passando da Ivrea e dalle importanti città di Avenches e Besançon, si strinsero naturalmente legami più stretti che non con Roma. La formazione dell’idioma piemontese deve perciò essere studiata in quel complesso territoriale che va dal Benaco al Mar Ligure ed alla Manica.
D’altra parte, lo stesso Dante Alighieri, padre maggiore della lingua italiana, osservava che la lingua parlata nel sud del Piemonte odierno non si poteva considerare appartenente alla famiglia delle parlate italiane”.
Prof. Guiu Sobiela-Caanitz, Università ‘d Salisborgh
